روابط ایران و ترکیه در زمان پهلوی

روابط ایران و ترکیه در زمان پهلوی

  امپراتوری عثمانی، از اهمیت و جایگاه ویژه‌ای در روابط خارجی ایران برخوردار بود. توسعه‌طلبی­های امپراتوری سنّی عثمانی، در كنار قدرت‌گرفتن صفویان شیعی در ایران، به‌ تدریج این دو قدرت بزرگ آن زمان را رویاروی یكدیگر قرار داد. درگیری­ها و جنگ­های متعددی میان دو كشور به‌وقوع پیوست و در نتیجه این جنگ­ها، معاهدات و قراردادهای مهمی منعقد گردیدند كه در تاریخ روابط دو كشور نقش اساسی ایفا می‌كنند. مهم­ترین نقطه عطف، شكل‌گرفتن سلطنت پهلوی در ایران و حكومت كمال آتاتورك در كشور جدید تركیه بود كه این دو كشور را در فرآیند نظم جهانی دوشادوش یكدیگر قرار داد و این هم­گرایی علیرغم پابرجاماندن بسیاری از اختلافات، تا پایان سلطنت پهلوی ادامه داشت.

نخستین نمود رابطه­ی دوستانه­ی ایران و ترکیه

 رضاخان در سال 1313ق در دوره­ی سلطنت، از کشور ترکیه با دعوت رئیس جمهوری آن کشور بازدید کرد. مسافرت رضاخان به ترکیه، حرکت کارسازی در تحکیم روابط بود که روز به روز، موجب صفا و صمیمیت میان سران دو کشور می­شد، تا آن­جا که در یکی از مواضع انتخاب اعضای غیر دائمی برای سازمان ملل متحد که ایران هم داوطلب آن بود؛ رضاخان تا شنید ترکیه هم داوطلب است،  دستور داد تا نمایندگان ایران از نامزد شدن خود صرف نظر نموده و نامزدی ترکیه را تائید نماید تا در بین دو کشور مبارزه نشود.

   در واقع اندکی پس از مسافرت رضاخان به ترکیه آتاتورک بزرگ­ترین منبع الهام از وی شد.  در واقع در زمینه­های این سفر را فروغی فراهم ساخت که غرض و نیت وی از این سفر این بود که رضاخان از نزدیک با مظاهر تمدن اروپا، که به وضع شایانی در ترکیه رواج یافته بود، آشنا شود و بعد به عنوان سوغات، بخشی از آن تمدن را به ایران آورد. این مسافرت که از خرداد تا 14 تیرماه به طول انجامید که انعکاس فراوانی در سراسر جهان داشت؛ به طوری که تمام جراید ستونی از روزنامه­های خود را به درج این مطلب اختصاص دادند که البته در چندماه آینده در همان سال قرار بود، رئیس جمهور ترکیه به ایران مسافرت کند و اخبار آن نیز در جراید مختلف منتشر شد؛ اما مسافرت آتاتورک به ایران به علت بیماری وی به تعویق افتاد و بلاخره نیز جامه عمل نپوشید.

 سوغات رضاخان از ترکیه

   رضاخان پس از بازگشت از ترکیه تحولات بسیاری در ذهن داشت و می­خواست تا حد ممکن ایران را شبیه ترکیه سازد؛ از جمله در ابعاد اقتصادی، در ملاقات رضاخان و آتاتورک تمام اختلافات سرحدی بین دو کشور حل شد و زمینه­هایی برای عقد قرارداد­های مودت و اقتصادی فراهم شد، هم­چنین در این ارتباط می­توان به موارد زیر اشاره کرد:

1- عهدنامه­ی امنیت منطقه سرحدی و تسویه و اختلافاتی که در منطقه­ی مزبور، به ظهور رسید. مورخه­ی 1315/12/23

2- عهدنامه­ی تجاری و دریانوردی مورخه­ی 1315/12/23

3- عهدنامه­ی تعاون قضایی در مسائل مدنی و تجاری 22/12/1315

4- موافقت نامه­ی تنظیم طرز عمل دفاتر گمرکات سرحدی ایران و ترکیه …

روابط فرهنگی ایران و ترکیه

   رضاخان پس از سفر به اروپا گفته بود، من هرگز تصور نمی­کردم ترک­ها تا این اندازه ترقی کرده و در گرفتن تمدن اروپایی جلو رفته باشد، و حالا می­بینیم که ما خیلی عقب هستیم و باید با تمام قوا به پیشرفت مملکت بخصوص آزادی زنان اقدام کنیم، همراهان گفته بودند در سایه اعلی حضرت ترقیات عظیمی نصیب ملت ایران شده است؛ اما رضاخان گفته بود معهذا ما عقب هستیم و باید با تمام قوا به پیشرفت سریع مردم بخصوص زنان بپردازیم. وی وقتی به ایران بازگشت تصمیم گرفت ایران را از لحاظ ظاهری به پای ترکیه برساند؛ تغییر کلاه، کشف حجاب، تاسیس دانشگاه، تاسیس دانشگاه عالی نظامی، خبرگذاری پارس، تاسیس فرهنگستان ایران، تمام این­ها متاثر از کشور ترکیه بود. چنانکه مخبرالسلطنه می­نویسد: فکر تشبه به اروپایی از ترکیه به سر پهلوی آوردند.

مساله كردها و اختلافات مرزی بین دولتین ایران و ترکیه

   از جمله مسائل مهمی که دولتین ایران و ترکیه در زمینه­ی آن اختلاف داشتند، فعالیت­های اکراد بود که باعث زد و خوردهایی در منطقه­ی مرزی دو کشور گردید. كردهای تركیه پس‌ از آن­كه متوجه شدند تمامی وعده‌های مصطفی كمال مبنی بر رعایت خواسته‌های آن­ها بی‌اساس بوده‌اند، از سال ۱۳۰۴ حركت­های شورشی و استقلال‌طلبانه خود را شروع كردند. در فاصله سال­های ۱۳۰۶ تا ۱۳۰۹ بخشی از عشایر كرد تركیه كه در خلال رویارویی پیشین كردها و دولت نوپای مصطفی كمال‌پاشا در سال ۱۳۰۴ سركوب نشده بودند و در منتهی‌الیه قسمت شرقی قلمرو تركیه؛ یعنی در حول‌ و حوش ارتفاعات دور از دسترس آرارات مستقر بودند، سر به شورش برداشتند. شورش مذكور تاثیرات قابل ‌توجهی را در روابط ایران و تركیه در آن مقطع برجای گذاشت. این تاثیرات به‌حدی بود كه در مقاطعی روابط دو كشور كاملا در وضعیت بحرانی قرار گرفت. شورش كردهای آرارات با دوره‌ای از مناسبات ایران و تركیه توام شد كه هریك از دولت­های نوپای پهلوی و كمالی سعی داشتند مبنای جدیدی را در روابط خود و براساسی متفاوت با سبك و سیاق گذشته پی‌ریزی نمایند.

   تشدید شورش­های كردی در تركیه، خصوصا در مناطق مرزی، باعث شد در اواخر تابستان ۱۳۰۴ دامنه عملیات سركوب كردها به حدود غربی ایران كشیده شود و دشواری­هایی را در مناطق مرزی به‌دنبال داشته باشد. یكی از آثار و تبعات این شورش­ها و درگیری­ها، تلاش برخی طوایف كرد برای اخذ پناهندگی و استقرار در قلمرو ایران بود. بروز این شورش­ها و ناآرامی­ها در مناطق كردنشین در شرایط درگیر بودن دولت جدید تركیه با مسائل داخلی و خارجی، از جمله كنفرانس لوزان، و نیز اعلام سیاست جدید از سوی رضاشاه ــ كه تازه به سلطنت رسیده بود ــ مبنی بر بهبود روابط با همسایگان، زمینه را برای انعقاد اولین قرارداد میان دو كشور در سال ۱۳۰۵ تحت عنوان «عهدنامه ودادیه و تامینیه» فراهم كرد. محور اصلی مفاد این عهدنامه احترام به تمامیت ارضی دو كشور، عدم همراهی با هرگونه قدرت ثالث علیه كشور مقابل و جلوگیری از نفوذ ایلات و طوایف مخالف دو كشور به قلمرو یكدیگر بود، جوهر این معاهده هنوز خشك نشده بود كه نشانه‌هایی از عدم‌ پای‌بندی ترك­ها به مفاد عهدنامه بروز و ظهور نمود. اولین نشانه حمایت تركیه از یك متمرد ایرانی به‌نام سیمكو یا سمیتقو بود كه در پاییز سال ۱۳۰۵ به تركیه متواری شد. وی از رهبران عشایر منطقه غرب ایران بود كه فعالیت­های وی علیه دولت ایران، از مدت­ها پیش در روابط ایران و عثمانی به مساله‌ای حائز اهمیت تبدیل شده بود. سیمكو در منطقه سومای برادوست، مستقر شده بود. در سال ۱۳۰۵ طرف ایرانی پیشنهاد نمود، ایران یك تیپ سواره به آن سوی مرز اعزام دارد تا در كنار نیروهای ترك بر سیمكو هجوم آورند و در مقابل ترك­ها نیز یك تیپ پیاده اعزام كنند تا همراه با نیروهای ایران،‌ بخش شرقی آرارات را محاصره كنند. این پیشنهاد از سوی ترك­ها مورد قبول واقع نشد و پس ‌از آن­كه در اواخر مهرماه سه هواپیمای نظامی به همراه گروهی از واحدهای چریكی كرد و شاهسون بر قوای سیمكو هجوم آوردند، ترك­ها راه ورود به قلمرو تركیه را برای سیمكو و اتباع او باز كردند. علاوه بر حمایت ترك­ها از سیمیتقو كه نشان‌دهنده عدم پای‌بندی آن­ها به پیمان ودادیه و تامینیه بود. مشخص گردید كه ترك­ها حاضر به پذیرفتن رای كمیسیون مختلط مرزی سال ۱۹۱۳ كه خطوط سرحدی را مشخص كرده بود، نیستند؛ چنان­كه در اوایل سال ۱۳۰۶ نیروهای نظامی تركیه در چند مرحله برای سركوب‌ كردها به قلمرو مرزی ایران تجاوز كردند و حتی برخی پست­های نظامی سرحدی را از میان برداشتند. در پی اقدامات غیردوستانه طرف ترك‌ میرزامحمدصادق طباطبائی، سفیر وقت ایران، به كشور احضار گردید و تركیه نیز سفیر خود را از تهران فراخواند. با فراخوانده‌شدن سفرا، روابط رو به سردی گذاشت. این روند هم­چنان ادامه یافت تا این­كه در شهریور ۱۳۰۶، كاردار تركیه در پی عملیات نظامی ترك­ها علیه اكراد در مناطق مرزی، طی نامه‌ای اطلاع داد كه كشورش قصد دارد به سركوب كردها اقدام كند. وی در این نامه سعی كرد كمك ایران را در حل مشكل مذكور جلب نماید. دولت ایران در چهارم مهرماه ۱۳۰۶ پاسخ داد، نظر به تحكیم دوستی و روابط دوستانه با تركیه، به كردهای تابعه در داخل خاك كشور دستور اكید داده شده كه تحت‌تاثیر تبلیغات نژادی و قبیله‌ای قرار نگیرند. هم­چنین در نامه تصریح گردید، دولت ایران برای اطمینان بیشتر، كردها را از سرحدات مرزی به نقاط داخلی كوچ داده است. سپس در ادامه نامه تاكید گردید تا زمانی‌كه اختلافات مرزی میان دو كشور حل ‌و فصل نگردد و تجاوزات ماموران سرحدی تركیه مرتفع نشود، عملا هم­كاری جدی ناممكن خواهد بود و در ادامه به برخی از تجاوزات دولت تركیه به حریم هوایی و از جمله انداختن بمب در خاك ایران، اشاره گردید.

   به‌دنبال این مكاتبه، در سال ۱۹۲۷.م (۱۳۰۶.ش) نیروهای نظامی تركیه با هدف سركوب و دستگیری شورشیان كرد وارد خاك ایران شدند و در عین‌حال مدعی گردیدند ایران كردهای مخالف تركیه را به تهران انتقال داده است. در پی تعاطی مكاتبات، محمدعلی فروغی در شهریور ۱۳۰۶، یعنی هنگامی‌‌كه برای حضور در اجلاس جامعه ملل به پاریس رفته بود، سفر خود به اروپا را نیمه‌ تمام رها كرد و به‌ منظور رفع سوء تفاهمات ایجادشده، به تركیه عزیمت نمود. وی در مدت چند روز اقامت در تركیه، كه بعدا به سفارت وی تا سال ۱۳۰۸ منجر شد، موفق شد جو منفی ایجاد‌ شده را تاحدودی برطرف سازد. وی به هنگام مراجعت، توفیق‌پاشا، وزیرخارجه وقت تركیه، را نیز به همراه خود به ایران آورد و ضمن ادامه مذاكرات در تهران، به گرمی از وی پذیرایی نمود.

   فروغی بعد از انجام مذاكرات متعدد با ترك­ها كه صرفا به مساله كردها و اختلافات مرزی اختصاص داشت.  در ارائه ارزیابی و گزارش خود از وضعیت، با ابراز عدم اعتماد كامل به اهداف و نیات واقعی ترك­ها و تاكید بر این‌كه اطمینان نمی‌دهم هیچ­ وقت آن­ها نسبت به خاك ایران لااقل آذربایجان طمع نداشته باشند، به دولت ایران پیشنهاد كرد از آنجاكه در آن مقطع خاص، تركیه بیشتر گرفتار دشواری­های داخلی و مسائل خود با كشورهای حوزه دریای سیاه و مدیترانه و دیگر قدرت­های اروپایی است، طبعا خواهان رویارویی اساسی با ایران نخواهد بود و لذا ایران هر چه‌ زودتر باید با استفاده از این وضعیت، مساله خط سرحدی و تامین حدود را خاتمه دهد؛ چرا كه طول‌ كشیدن آن ممكن است مفسده به‌دنبال داشته با استدلال­های فروغی مورد تایید مقامات ایران قرار گرفت و به‌رغم دشواری­های موجود در مذاكرات، به‌ویژه درخصوص فصل­های چهارم و پنجم عهدنامه و دادیه و تامینیه، پیشرفت­هایی حاصل شد و به شكل یك پروتكل به معاهده مذكور منضم گردید.

بحران حل مسائل مرزی میان دولتین ایران و ترکیه

   اختلافات ایران و ترکیه در دوران حاکمیت رضاخان و آتاتورک، به ویژه در دهه­ی اول آن، بسیار چشم­گیر بود. بیشتر این اختلافات به خاطر مسائل مرزی بود شورش کردها و مسئله­ی فعالیت­های گسترده و مستمر آن­ها و نیز تبلیغات گسترده­ی پان ترکیسم به ویژه در سال­های آغازین جمهوری ترکیه بود. تجاوزهای مرزی ترکیه به بخش­هایی از خاک ایران و تشکیل کمیسیون­های مرزی برای رفع اختلافات ارضی طرفین از موارد اختلاف برانگیز بین دو کشور بود نیرو های ترکیه مناطقی از ایران را هم­چون سیرو و ساردیک را که جزء قلمرو ایران بود را اشغال کرده بودند که این امر بر اختلافات دو کشور افزوده بود. اختلافات ارضی بین دو کشور مذکور باعث شد که سرانجام با توافق طرفین کمیسیون سرحدی برای حل اختلافات ایجاد کند.  با تشکیل جمهوری ترکیه و تاکید بر ملی­گرایی ترک منجر به سرکوب شدید کردها از سوی ترک­ها باعث رنجش مناطق کردنشین شد و باعث شورش­های گسترده کردها در ترکیه بر ضد دولت مرکزی شد. این شورش گسترده را یکی از شیوخ نقشبندیه رهبری می­کرد سرانجام کلیه اعضای این قیام اعدام شدند و قیام شکست خورد.

   دولت ایران برای هم­کاری با ترکیه در سرکوب طرفداران شیخ سعید درصدد برآمد مانع ورود فراریان به خاک ایران شود و با ورود یاغیان به خاک ایران، دولت ایران به آن­ها حمله کرد و یاغیان پس از تلفات زیاد به خاک ترکیه بازگشتند و این اقدام نیروهای ایران موجب شد مقامات ترکیه از دولت ایران تشکر نمایند.

 عهدنامه­های مهم بین ایران و ترکیه

پیمان سعدآباد:

    این پیمان در اواخر خرداد 1316ه.ش توسط نمایندگان کشورهای ترکیه به نام دکتر توفیق رشدی اراس وزیرخارجه­ی ترکیه، دکتر نامی الاصیل وزیر خارجه­ی عراق و سردار فیض محمدخان وزیر خارجه­ی افغانستان در تهران در کاخ سعدآباد با حضور رضاخان تشکیل شد؛ و در 1316 با فعالیت­های پشت پرده­ی بریتانیا، پیمانی را امضاء کردند که به پیمان سعدآباد مشهور شد. نظر به اهمیت این پیمان در سال­های قبل از جنگ جهانی دوم پیدا کرده بود، در این­جا به طور اختصار متن آن را می­آوریم:

1- دول متعهد می­شوند که سیاست عدم مداخله­ی مطلق در امور داخلی یکدیگر را کاملا تعیین نمایند. 2- اعلان جنگ. 3- کمک به همراهی مستقیم و یا غیرمستقیم به متجاوز… .

   عهدنامه­ی مرزی دیگر بین ایران با ترکیه به نام­های ودادیه و تامینه در اول اردیبهشت ماه – 1305(22اوریل 1926) به نمایندگی محمدعلی فروغی رئیس­الوزرای ایران و ارز طرف دولت ترکیه جناب آقای میرزا محمدعلی خان مفتاح به بین دولتین ایران و ترکیه در یازده فصل به امضاء رسید که مواردی از فصول آن به شرح ذیل است: «1- این معاهده یک پیمان همکاری و صمیمیت بین دولتین ایجاد کرد، 2- هر یک از طرفین تعهد نمایند که از حمله نسبت به متعاهد دیگر خودداری نمایند. 3- هیچ یک از دولتین نباید برضد متعاهد خود با دولت ثالث مشارکت نماید. 4- در صورت وقوع عملیات نظامی از طرف یک یاچند دولت ثالث نسبت به یکی از دولتین طرف قرارداد، طرف متعاهد دیگر متعهد است که بی­طرفی خود را نسبت به متعاهد خود حفظ نماید … .

   هم­چنین قرارداد سرحدی در دوم بهمن 1310 بین دو کشور ایران و ترکیه منعقد گردید. در مقدمه قرارداد سرحدی چنین آمده است: (اعلی حضرت شاهنشاه ایران و رئیس جمهوری ترکیه نظر به میل قطعی خط سرحدی بین ایران و ترکیه دارند و مایلند حسن موافقت و روابط برادرانه و دوستانه را بین ملتین را تحکیم نمایند تصمیم به انعقاد قراردادی نمودند و ….) به موجب این قرارداد خط سرحدی بین دو کشور تعیین شد یک کمیسیون تجدید نظر مامور خط سرحدی توافق شده  را در محل ترسیم نمایند که چند سال بعد در دوم بهمن 1310 عهدنامه­ی حکمیت و اصلاح قضایی بین دو کشور به امضاء رسید.

   نظر به اینکه به تحکیم روابط دوستی و برادری بین دو کشور؛ دولتین دو کشور تصمیم گرفتند که مقررات ودادیه و تامینیه را، راجع به روابط عمومی مملکتین در عهدنامه­ی ودادیه در 14 آبان ماه عهدنامه­ی مودت نیز براساس مواد عهدنامه­ی ودادیه­ی و تامینه­ی جدید تنظیم نمایند، این قرارداد در مورخ 22 اوریل 1926م. بین نمایندگان از ایران محمدعلی فروغی و از ترکیه دکتر رشدی، در روابط عمومی ایران و ترکیه در عهدنامه­ی ودادیه­ی جدیدی در چهار ماده­ی به ثبت و تنظیم شد.  ماده­ی 1- صلح خلل ناپذیر و دوستی صمیمی دائمی بین مملکت شاهنشاهی ایران و جمهوری ترکیه و هم­چنین بین اتباع آن­ها برقرار خواهد شد. ماده 2- این عهدنامه پس از تصویب در تهران در اسرع وقت به اجرا گذاشته می­شود. ماده 3- طرفین معاهده شرایط کنسولی و تجاری و گمرکی و کشتیرانی را بین مملکتین و همچنین شرایط اسکان و اقامت اتباع خود را در خاک یکدیگر بر طبق اصول معمول حقوق عمومی بین­المللی و بر اساس معامله­ی متقابه­ی کامله تنظیم نمایند. ماده 4- طرفین معاهده موافقت نمایند که با نمایندگان سیاسی و کنسولی هر یک از طرفین به شرط معامله­ی متقابله در خاک طرف متعاهد دیگر از رفتاری که موافق طبق اصول معمول حقوق عمومی بین­المللی مقرر است کماکان بهرمند گردند.

 روابط ایران و ترکیه در دوره­ی پهلوی دوم

   در دوره­ی محمدرضا(1320تا 1357) اگرچه روابط دو کشور ایران و ترکیه برپایه یک سیاست مشترک یعنی برمبنای هم­پیمانی با غرب و امریکا بنا نهاده شده بود؛ اما فراز و فرود­هایی هم در این روابط  به چشم می­خورد به عنوان نمونه در مورد عبور کامیون­های ایرانی از قلمرو ترکیه نارضایتی­هایی وجود داشت و ترکیه در زمینه­ی ترانزیت کامیون­های ایرانی و یا به هنگام ورود آنان به ترکیه مشکلات و موانعی را ایجاد می­کرد.  هم­چنین در بعد سیاسی، محمدرضا نظر به وجود تمایلات و گرایش  پان ترکیسم در ترکیه، در قبال مناطق آذری­نشین ایران نسبت به ترکیه احساس بی­اعتمادی می­کرد محمدرضاشاه به این خاطر از سیاست­ها و تبلیغات پان ترکیسم ترکیه عصبانی می­شد وی معتقد بود که ترکیه کشوری نیست که بتوان در بحرانها به آن اعتماد کرد. اما علارغم وجود هم­چنین نگرشی از سوی زمامداران آن عصر نسبت به ترکیه کارشکنی­های ترکیه در امر تجارت با ایران، دو کشور در مقطع 37 ساله­ی حکومت محمدرضا شاه گام اساسی را در جهت توسعه­ی پیوندهای سیاسی و نظامی و اقتصادی را برداشتند: 1- انعقاد پیمان بغداد در سال 1334ه.ش 2- انعقاد پیمان سنتو در سال 1338ه.ش 3- تشکیل سازمان توسعه و عمران منطقه­ای موسوم به ار سی دی در سال 1343ه.ش

    در مجموع در طول این دوران حدود 30 توافق نامه و قرارداد پروتکل و صورت جلسه میان دو کشور به امضاء رسید که در موضوعات اقتصادی، سیاسی، و فرهنگی را پوشش می­دهد که به تبع کمیسیون مشترک اقتصادی ایران و ترکیه  در سال 1354ه.ش به منظور تقویت هم­کاری­های نزدیک در زمینه­های فنی و اقتصادی بود، در واقع می­توان گفت روابط ایران با ترکیه در این دوره بیشتر تحت شعاع پیمان­های منطقه­ای فوق بود و امریکا به عنوان ابرقدرت جهانی بیشترین نقش را در شکل دهی این روابط و مناسبات دو کشور ایفا کرد.

مهارت ها

ارسال شده در

13/11/2014

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *